In de wet zijn regels opgenomen voor gehuwden en geregistreerde partners. Voor een man en een vrouw, twee mannen of twee vrouwen die ongehuwd samenwonen, regelt de wet helemaal niets. Alleen in een aantal fiscale wetten wordt onder bepaalde voorwaarden een fiscale tegemoetkoming getroffen voor ongehuwden.
Samenwoners zijn als het ware aan elkaar overgeleverd. Zolang alles goed gaat tussen hen is het wellicht geen probleem dat zij niets geregeld hebben. Dit wordt anders als de relatie in ruw weer terechtkomt of als de eerste samenwoner overlijdt. Als bij dat overlijden de gemeenschappelijke huishouding minder dan twee jaar heeft geduurd en de overleden samenwoner een testament heeft gemaakt ten behoeve van diens partner, is er voor het successierecht geen vrijstelling en wordt de erfenis voor het recht van successie tegen het hoge tarief belast (beginnend bij 41% over de eerste schijf van € 22.382,00 (2008)).
Als het overlijden plaatsvindt tussen het tweede en vijfde jaar na aanvang van de gemeenschappelijke huishouding, wordt in die periode van drie jaar een vrijstelling opgebouwd. Het hiervoor genoemde hoge tarief voor het recht van successie is dan nog steeds van toepassing voor zover het verkregene boven het vrijgestelde bedrag uitkomt.
Na vijf jaar is de vrijstelling gelijk aan de vrijstelling voor gehuwden en is het lage tarief voor het recht van successie van toepassing, een en ander voor zover het verkregene boven het vrijgestelde bedrag uitkomt (beginnend bij 5% over de eerste € 22.382,00 (2008)).
Om direct aanspraak te kunnen maken op de vrijstelling geldend voor gehuwden en het lage tarief voor het recht van successie, moeten de samenwoners aan een aantal voorwaarden voldoen, te weten:
1. langer dan zes maanden samenwonen;
2. op hetzelfde adres ingeschreven staan, en
3. over en weer een zorgverplichting hebben die is vastgelegd in een door een notaris opgestelde samenlevingsovereenkomst.
Voor het sub 1 en 2 bepaalde is de gemeentelijke basisadministratie doorslaggevend.
Op grond van het hiervoor bepaalde, is het wenselijk om de vermogensrechtelijke gevolgen van de samenwoning vast te leggen in een samenlevingsovereenkomst. Naast het vastleggen van de rechten en plichten van de samenwoners wordt de overeenkomst vaak ook verplicht gesteld om de andere partner in aanmerking te laten komen voor een partnerpensioen.
